حافظه چیست؟ و آشنایی با عملکرد حافظه برحفظ مفاهیم و آیات

حافظه چیست؟

حافظه نوعی فعالیت ذهنی است که به ما این امکان را می دهد حالاتی را از قبیل: لذت، درد، احساس، اندیشه و قضاوت را حفظ کنیم و آن ها را مجددا در ذهن‌مان بازیابی کنیم..
حفظ کردن مطالب علاوه بر یاری رساندن به بازیابی مجدد آن مطلب، به ما کمک می کند تا درک درستی از آن داشته باشیم. برای مثال در رابطه با حفظ آیات قرآن که در کناردرک مفهوم آن می توانیم در جایگاه مختلف از آن بهره ببریم. در این مقاله به نقش حافظه و عملکرد مغز در حفظ مطالب خصوصا آیات قرآن می‌پردازیم و به انواع حافظه، نقاط ضعف و قوت آن و چگونگی ثبت اطلاعات و آیات در ذهن اشاره می‌کنیم

تاثیر تنفس بر عملکرد مغز

مغز ما بزرگترین مصرف کننده اکسیژن در بدن ماست و اگر مقادیر کافی از اکسیژن به مغز نرسد یادگیری ما کامل نخواهد بود. مغزبرخلاف حجم کوچکی که دارد تقریباً ۲۰ درصد کل اکسیژنی را که در اختیار داریم مصرف می کند.

تنفس عمیق، افزایش جریان خون و سطح اکسیژن کمک می‌کند که  مغز عملکرد بهتری داشته باشد. هر روز به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه تنفس عمیق داشتن در بلندمدت  به افزایش توانایی مغز منجر می شود اما  انجام تنفس عمیق، درست قبل یا حین مطالعه یا حفظ قرآن هم به ویژه می تواند جریان خون واکسیژن در مغز را افزایش داده و ضمن کاهش سطح اضطراب به عملکرد بهتر مغز کمک می کند.

یکی از کارهایی که عملکرد  ذهنی را کاهش می‌دهد، نگهداری اطلاعات کم ارزش و موقتی در مغز است.

مثلاً مرتباً به خودمان یادآوری کنیم که باید در ساعتی مشخص به شخصی تلفن کنیم و یا یک کاری را پیگیری کنیم

به جای این کار می توانیم برنامه ریزی کرده وکارها را اولویت بندی کنیم یا از نرم افزارهای مخصوص این کار استفاده نماییم.

این روش باعث می شود حافظه کوتاه مدت آزادتر شود و کیفیت کارها افزایش یابد .

برای اینکه پس از اتمام ساعات یک کار خاص مثلاً حفظ یا مرور محفوظات، درباره آن فکر نکنیم باید بتوانیم پرونده آن موضوع را در ذهن ببندیم این کار را می توانیم با یادداشت کردن انجام دهیم.

به یاد داشته باشید که مغز شلوغ هرگز نمی تواند عملکرد بالایی داشته باشد و زمانی که فایل های باز مغزمان بسیار زیاد هستند،  عملکردمان افت می‌کند و ترس از انجام ندادن درست کارها، وجودمان را فرا می گیرد .

بنابراین یکی از مهمترین عوامل  حواس پرتی،  شلوغی مغز است که باعث می‌شود در انجام یک کار، متمرکز نباشیم. هرچه در زندگی شخصی کارهای ناتمام بیشتری داشته باشیم وهیچ برنامه‌ای برای انجام آنها در نظر نگیریم به همان میزان، تمرکز ذهنی مان کمتر می شود.

هوش چیست و تعریف دقیق آن 

هوش را قدرت تطابق با محیط تعریف کرده‌اند. یک شخص باهوش باید ابتدا قدرت تشخیص تغییرات محیط خود را داشته باشد تا بعداً بتواند به آنها پاسخ مناسب بدهد. از این رو شخص هرچقدر محیط را بهتر حس کند، بهتر می‌تواند به تغییرات آن پاسخ مناسب بدهد.

تفاوت فهمیدن و حفظ کردن در چیست؟

آنچه ما به آن فهمیدن می‌گوییم، مقایسه ورود اطلاعات جدید با اطلاعات از قبل ذخیره درشده حافظه است.

چنانچه دراین فرایند اطلاعات جدید با قدیم با یکدیگرهمخوانی داشته باشند «فهمیدن» انجام شده است و اصطلاحا می‌گوییم مطلب را فهمیده‌ایم و اگر این اطلاعا با یک دیگر یکسان،هم‌خوان و با یک دیگر در ارتباط نباشند، مطلب غیر قابل درک است و فرایند فهمیدن تکمیل نمی‌شود

در نتیجه اگر اطلاعات را در حافظه‌ی خود ثبت کنیم، اطلاعات بعدی مرتبط با آن را به خوبی می‌فهمیم، یعنی ارتباط می‌دهیم ولی اگر اطلاعات را در حافظه‌ی خود ثبت نکنیم، در مرحله‌ی بعدی نمی‌توانیم اطلاعات جدید را به قبلی مرتبط کنیم، در نتیجه می‌گوییم آنها را نمی‌فهمیم.

پس واژه‌ی فهمیدن به این صورت معنی می‌شود: ارتباط مجموعه‌ای از داده‌ها که به صورت تصاویر هماهنگ شده در ذهن شکل می‌گیرد.

زمان لازم برای ثبت اطلاعات 8 – 6 ثانیه و ماندگاری آن بدون تکرار 60-40 دقیقه می‌باشد.که در صورت تکرار در مدت 4-3 روز، ماندگاری آن به 45 روز می‌رسد و در صورت تکرار هر 45 روز، ماندگاری را تا مدت زیادی افزایش می‌دهد.

نکته: تکرار برای فرد، به شدت تحت تأثیر اتفاقات روزانه (استرس و درد و عجله) قرار می‌گیرد.

انواع حافظه از جهت زمان ثبت اطلاعات

1- حافظه‌ فوری: حافظه‌ فوری که به آن حافظه‌ ثبت گفته می‌شود. این حافظه‌ تمام اطلاعات وارد شده را ثبت و به مدت 3-1 ثانیه نگهداری می‌کند.

2- حافظه‌ کوتاه مدت: در این نوع حافظه‌ اطلاعاتی که در حافظه‌ فوری مورد توجه قرار می‌گیرد، وارد حافظه‌ کوتاه مدت می‌شوند.

همچنین تمام اطلاعاتی که روزانه با آن سر و کار داریم، در این حافظه قرار می‌گیرد. به این حافظه، حافظه فعال یا هوشیار هم گفته می شود.

ویژگی های حافظه کوتاه  مدت

الف –  محدوده‌ی زمانی دارد (20 تا 30 ثانیه)

ب-  محدودیت اطلاعاتی دارد

ج –  به طور خودکار اطلاعات اضافی را حذف می‌کند

3- حافظه بلند مدت : هراطلاعاتی که در حافظه‌ فوری مورد توجه قرار گیرند، وارد حافظه‌ کوتاه مدت می‌شوند و همچنین اطلاعاتی که در آنجا رمزگردانی شده (تبدیل به تصویر) و با اطلاعات قبلی پیوند داده می شود،و وارد حافظه‌ درازمدت می‌شوند که تا ابد در آنجا پایدار می‌مانند.

ویژگی های حافظه بلند مدت

الف – اطلاعات پس از ثبت هرگز پاک نمی‌شود.

ب – ضبط و بخاطر سپاری اطلاعات آن ارتباط مستقیم با فهم دقیق معانی دارد.

ج – در دریافت اطلاعات محدودیتی ندارد.

آشنایی با سیستم حافظه و مراحل آن

سیستم حافظه سه مرحله دارد:

1) مرحله رمزگردانی:

دراین مرحله، مغز اطلاعات دریافتی را پردازش می‌کند و ارتباط آن با اطلاعات موجود در حافظه را جستجو می کند.

2) مرحله به یاد سپاری:

در این مرحله، اطلاعات در مغز ثبت می شود.

3) مرحله یادآوری:

در این مرحله، حافظه سعی می کند مفهوم مورد نظر را از میان انبوه اطلاعات ثبت شده در ذهن پیدا کند و به یاد بیاورد. بیشترین مشکل ما مرحله یادآوری است.

نکته:  تمامی این مراحل در سیستم حافظه را می‌توان مانند هر موضوع دیگری تقویت کرد .توانایی‌های حافظه‌ بیشتر از آن چیزی است که تاکنون پنداشته شده است از این روی عمده تفاوت حافظه‌ی افراد در بکار گرفتن روش‌هاست، نه در ماهیت آن، یعنی کسانی‌که از روش‌های تقویت حافظه استفاده می‌کنند، دارای حافظه‌ی قوی‌تری هستند. حافظه‌ی قوی یکی از علائم قطعی موفقیت در زندگی و تحصیل است.

توجه و تمرین برای تقویت حافظه باعث افزایش قدرت یادگیری و تمرکز خواهد شد که تأثیر زیادی در تضمین موفقیت تحصیلی، شغلی، مالی و تقویت روابط بین فردی است.

توجه یعنی، توانایی دقت کردن به چیزی که در دست است و تمرکز به معنی توانایی حفظ این حالت است. روان‌شناسان توجه و اراده را مترادف هم به کار می برند، چون یک انسان با اراده‌ی قوی قادر است توجه و تمرکز خود را روی مسائلی که لازم می‌داند احاطه کند.

برای ایجاد تمرکز باید از خوردن غذای سنگین قبل از آن پرهیز کرد زیرا گردش خون به طرف دستگاه گوارش منحرف می‌شود  و تمرکز کاهش می‌یابد.

یک اصل : همه انسانها قدرت یادگیری و تفکر دارند و تفاوت آنها در نوع مطالبی است که یاد می‌گیرند نه در ماهیت یادگیری.

یادگیری فرآیندی است شامل یاد سپاری و یادآوری. این دو فرآیند براساس تعامل بین محرک و گیرنده به یاد سپرده و بعداً در صورت نیاز به یاد آورده می‌شوند.

یادسپاری دارای سه اصل به هم مرتبط است که شمال موارد زیر می‌شود

• تصویرسازی

• ارتباط‌دهی

• سازماندهی

• اصل تصویرسازی

مهمترین پایه یادسپاری، تصاویر است که هیچ نوع اطلاعات دیگری را قادر نیست به خاطر بسپارد. در واقع مغز با عمل تصویرسازی اطلاعات را رمزگشایی می‌کند و بدون این روند ما قادر نیستیم اطلاعات را بخاطر بسپاریم.

ابتدا اطلاعات داده شده را به قسمت‌های کوچکتر تقسیم کنید و به یاد داشته باشید هرگونه داده‌ای حداقل از دو بخش تشکیل شده است. مثلاً هر متن از چند پاراگراف، هر پاراگراف از چند جمله، هر جمله از چند کلمه و هر کلمه از چند حرف .

اطلاعات متنی که باید بخاطر بسپاریم به 2 دسته تقسیم می‌شوند:

الف) کلماتی که در عالم خارج وجود دارند؛ مثلاً با شنیدن کلمه برف، شما برف را در ذهن خود، مجسم می‌کنید.

ب) کلمات انتزاعی که در عالم خارج وجود ندارند؛ مانند علم، درستی، حرارت و غیره که شما باید برای این کلمات تصویر مناسب بسازید.

مثال:

رحمت = باران        عدالت = ترازو        سرما = یخ

نکته: برقراری ارتباط بین آموخته‌های جدید و دانسته‌های قبلی از ارکان مهم حافظه است. مغز ما این کار را به صورت ناخودآگاه انجام می‌دهد. بدون این ارتباط ما قادر نیستیم چیزی را به خاطر بسپاریم.

2) اصل ارتباط دهی (مرتبط سازی)

در مرتبط ‌سازی دو تصویر باید قوانین زیر توجه کنیم

یک ) تصاویری را که به هم مرتبط می‌کنید هم اندازه باشد.

دو) بین تصاویر ارتباط برقرار شود. همچنین در این شرایط نکات زیر را در نظر داشت:

یک) تصاویر را داخل هم کنیم.

دو)  در هر زمان فقط دو تصویر را به هم مرتبط کنیم.

3)سازماندهی (سامان‌دهی)

قسمت بسیار مهمی از فرآیند حافظه بدین معناست که مطالبی را که می‌آموزیم، دسته‌بندی کنیم. اگر مغز را به کتابخانه تشبیه کنید، متوجه این مطلب می‌شوید که چرا در طول روز بارها می‌گویید: نوک زبانم است، یعنی مطلبی را که خوانده‌اید نمی‌دانید در کجا بایگانی کرده‌اید.

اغلب ما اطلاعات را بدون هیچ نظم و ترتیبی وارد حافظه می‌کنیم، ولی بعد که نمی‌توانیم به یادآوریم، می‌گوییم: حافظه‌ی ما ضعیف است. تنها مطلبی که می‌توان گفت این است که شما راه دسته‌بندی اطلاعات را نمی‌دانید.

اصولی که گفته شد، پایه‌های اصلی یادسپاری بودند. افرادی که شما آنها را دارای حافظه‌ی قوی می‌دانید، این اصول را به طور آگاهانه به کار می‌برند. ولی افرادی که این اصول را بکار نمی‌گیرند، افراد عادی هستند.

بنابراین عمل یادسپاری نیازمند به انرژی، توجه و تمرکز زیاد است. عمل یادسپاری باید به صورت خودکار درآید وگرنه در صورت عدم استفاده از روش های یادگیری نتایج آن ضعیف و غیرکاربردی خواهد بود. اما در صورت استفاده از روش‌ها، روز به روز تسلط شما بر روند یادگیری بیشتر و بیشتر خواهد شد و برای شما روش، یادگیری می‌شود.

اجزای مهارت به‌یادسپاری

• کدگذاری اطلاعات دریافتی (تصویرسازی)
• یافتن ارتباط بین آنها
• مرتبط کردن آنها با هم
• قدرت ذخیره‌سازی آنها حداقل برای یک ساعت
• داشتن قدرت تمرکز بالا
• تکرار برای تثبیت شدن تصاویر
• داشتن تصاویر کمکی برای موضوعات جدیدی که با آن رو به رو می‌شویم.

برای پرورش حافظه رعایت این نکات لازم است:

• انگیزه برای شروع
• تمرین برای یادگیری روش‌های آن
• استمرار و دلسرد نشدن از ادامه‌ی کار برای رسیدن به نتیجه

در کنار این سه مورد، راهکارهایی از جمله  خواندن بعضی ادعیه ی موجود در روایات، برای تقویت حافظه خصوصا حفظ قرآن مفید است :

• دعای حفظ قرآن که پیامبر، به حضرت علی آموخت:

«بِسمِ‌اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیم اَللّهُمَّ ارحَمنِيبِتَرکِ مَعاصِيکَ اَبَداً مَا اَبقَيتَنِي، وَارحَمنِي مِن تَکَلُّفِ مَا لا يَعنِينِي، وَارزُقنِي حُسنَ المَنظَرِ فِيمَا يُرضِيکَ عَنِّي، اَلََّلهُمَّ نَوِّر بِکِتَابِکَ بَصَري، وَ اشَرح بِهِ صَدرِي، و فَرِّح ِبهِ قَلبِي، و َاطلِق بِهِ لِسَانِي، وَ استَعمِل بِهِ بَدَنِي، وَقَوِّنِي عَليَ ذَلِکَ وَ اعِنِّي عَليهِ، إِنََّه لامُعيِنَ عَلَيهِ إِلا أَنتَ ،لا إِلَهَ إِلا أَنتَ.»

• دعای تقويت حافظه: «اللّهُمَّ ارزُقنِي عِلمَ النَّبِیِّینَ وَ حِفظَ المُرسَلِينَ وَ إِلهَامَ المَلائِکَهِ المُقَرَّبِين آمِينَ يارَبَّ العالَمِين.»
• اين دعا را پیامبراکرم(ص) به امیرالمؤمنین(ع) تعليم نمود، که بعد از هر نماز برای تقويت حافظه بخواند:

« سُبحانَ مَن لايَعتَدِي عَلي أهلِ مَملِکَتِه ، سُبحانَ مَن لا يَأخُذ أهلَ الأرضِ بِألوانِ العَذابِ ، سُبحانَ الرَّئوفُ الرَّحِيم، اللّهُمَّ اجعَل لِي فِي قَلبِي نُورًا وَ بَصَرًا وَ فَهمًا وَ عِلمًا ، إنَّکَ عَلي کُلِّ شَيءٍ قَدِير.»

• قال رسول الله(ص): «مَن قَرَأ أربَعَ آياتِ مِن أوَّلِ البَقَرَه ، وَ آيَهَ‌ الکُرسِي وَ آيَتَينِ بَعدَها وَ ثَلاثُ آياتِ مِن آخَرِها لَم يَري فِي نَفسِهِ وَ أهلِهِ وَ مالِهِ شَيئًا يَکرَهُهُ وَ لَم يُقَرِّ بُهُ الشَّيطانُ وَ لَم يَنسَ القُرآنَ »

«هرکسی که چهار آیه اول سوره بقره و آیه الکرسی و دو آیه بعدش (تا هم فیها خالدون) و سه آیه از آخر سوره بقره را بخواند، هرگز  در خودش (جانش) و خانواده‌اش و مالش نمی‌بیند چیزی را که از آن کراهت دارد و شیطان هرگز به او نزدیک نمی‌شود و قرآن را فراموش نمی‌کند.»

• هر روز بعد از نماز نافله صبح بگوید: «اللّهُمَّ لا تَنسَنِي ما أقرَءُ فِي يَومِ هذا، فَإنَّکَ قُلتَ سَنُقرِئُکَ فَلا تَنسي»
• در قنوت نماز عشاء اين دعاها را که در آيه 286 سوره بقره آمده بخواند:« رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ  وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ»
• هر که سوره نباء را بنويسد و با خود همراه دارد، خوابش کم، حافظه‌اش زياد گردد. و نيز تلاوت این سوره و با خود داشتنش، قاری آن را قوی گرداند.
• مداومت بر خواندن سوره مدثر کند، حافظه‌اش قوی گردد.
• مداومت بر سوره واقعه حافظه را زیاد می‌کند.

عوامل ضعف حافظه چیست؟

1- تلقین منفی و باور منفی درباره توانایی های مغز انسان: مراقب تلقین ها و واگویه های مغز خود در مورد حافظه باشید. ظرفیت های مغز انسان بیش از آن چیزی است که تصور می کنید، اگر یک نفر هم توانست به موفقیتی برسد شما هم می توانید زیرا سیستم مغزی همه انسان ها یکسان است. بعضی برداشت می کنند که افزایش اطلاعات درمغز باعث سردرگمی می شود درحالی که واقعیت کار مغز،  برعکس این موضوع است، یعنی به کارگیری روش‌های تقویت حافظه و یادگیری باعث افزایش دقت و تمرکز می‌شود. بنابراین چیزی که این افراد از آن به عنوان سردرگمی و گیجی یاد می‌کنند، به خاطر این است که آنها به علت عدم آشنایی با اصول یادگیری و بدون طبقه‌بندی و اسلوب خاص، اطلاعات متفاوتی را دریافت می‌کنند و بعد هنگام یادآوری دچار سردرگمی می‌شوند.

2-  تمرین کردن: سلول های مغز با تمرین و آموزش رشد می‌کنند پس حافظه با تمرین تقویت می شود.

3- نگرانی و فشار عصبی: از مخرب ترین عامل برای حافظه و حتی برای جسم، فشارهای عصبی است. احساسات منفی سبب آزاد شدن هورمون آدرنالین کورتیزول در بدن می‌شود و بر سیستم دفاعی بدن ونیز بر سلول های مغز اثر منفی می‌گذارد.

4- بی نظمی:  انضباط فردی در تمام ابعاد زندگی باعث تقویت حافظه می شود.

5-  کم خوابی:خواب کم و نامنظم بر روی حافظه و تمرکزاثرمنفی می‌گذارد. سلول های مغز برای بازسازی به میانگین ۷ تا ۹ ساعت خواب در شبانه روز نیاز دارند.

6- شیوه تغذیه: تغذیه نامناسب یکی از مخرب ترین دشمنان یادگیری و حفظ به شمار می آید و با توجه به آن که بیشتر غذاهایی که می خوریم ناسالم است یکی از بدترین اوقات برای حفظ قرآن بلافاصله پس از صرف غذاست که هیچ تمرکزی در ذهن وجود ندارد وذهن در حال آماده باش برای هضم غذاست. تغذیه‌ی صحیح و برخورداری از یک رژیم غذایی سرشار از میوه و سبزیجات نقش بسیار بزرگی در سلامت عمومی بدن و انجام هر کاری از جمله یادگیری دارد، ولی آنچه که خیلی مهم است، برداشت غلطی است که از این واقعیت علمی می‌شود؛ مثلاً با خوردن کنجد از فردا صبح می‌توان هر متنی را حفظ کرد، هیچ وقت چنین اتفاقی نخواهد افتاد و از محالات است. مثلا شما اتومبیلی دارید کاملاً سالم و پر از بنزین، اگر اصول رانندگی و طرز کار با اتومبیل را ندانید، آیا اتومبیل حرکتی خواهد کرد؟ مسلماً خیر. ولی وقتی شما رانندگی را آموختید یک اتومبیل سالم و پر از بنزین بسیار به شما کمک خواهد کرد.

در مسئله تغذیه مواردی در احادیث موجود است که حافظه را تقویت کرده و می تواند مفید باشد:

• حضرت علی _علیه‌السلام_ فرمود: سه چیز حافظه را زیاد می‌کند: قرائت قرآن، خوردن عسل، جویدن کندر.
• عسل، کندر، عدس، گوشت، نان سرد وکرفس زیاد خورده شود، همچنین مسواک زدن، قرآن خواندن، روزه گرفتن و آیه‌الکرسی فراموش نشود و همیشه با وضو باشید.
• هر روز صبح قبل از صبحانه بر 7 عدد مویز، یک بار آیه‌الکرسی بخواند و بخورد، حافظه‌اش قوی گردد.
• هر روز صبح قبل از آنکه با کسی سخن بگوید، این جمله را بخواند: «يا حَيُّ يا قَيُّومُ فَلا يَفُوتُ شَيءٍ عِلمُهُ وَ لایَؤُدُه»
• اگر کسی بخواهد حافظه اش زیاد شود، این آیات شریفه« وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» (لقمان ،27)، « مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ.»(همان،28) را بر نیم مثقال کندر خوانده و آن را با شکر یا عسل ناشتا بخورد، مقصود او حاصل می شود.
• 41 بار آيه 9 سوره حجر را بر انجير خشک بخواند و روزی چند دانه از آن را بخورد.
• آیه 61 سوره انعام را بر تخم مرغ پخته نوشته (با آب زعفران) و آن را بخورد.
• سوره اسراء را در ظرفی با آب زعفران نوشته بشوید و آن را بخورد.
• اگر 5 آیه اول سوره بقره را در ظرف پاک با مشک و زعفران بنویسد و با آب چاه شیرین بشوید و به هنگام شب موقع خواب بخورد و فردا را تا سه روز روزه بگیرد، فهم بسیار عنایت شود.
• آیه 285 سوره بقره (آمن الرسول تا آخرسوره)را در ظرف پاک بنویسید، و با آب چاه شیرین بشوید، و ناشتا آن را بخورد.
• امام صادق (ع) فرمود: سوره حشر را در ظرف یا جام شیشه‌ای بنویسید و با آب باران بشویید و بخورید.

حافظه به صورت قدرتی فوق العاده در تمام پدیده های هستی وجود دارد و قوی ترین نوع آن در انسان نهفته است؛ ولی در همه افراد یکسان نیست . به طور کلی افراد در یادگیری، مطالعه و نگهداشت مطالب به 4 دسته که در حقیقت نماینده چهارنوع حافظه اند تقسیم می شوند: حافظه ی شنیداری (سمعی)، دیداری (بصری)، نوشتاری (یدی) و حسابگرانه (آماری). باید یاد آور شد بسیاری از مردم هنوز این 4 حافظه را نمی شناسند و حتّی نمی دانند کدام یک از آن ها در وجودشان قوی تر است. البتّه گاه ترکیبی از 2 یا 3 نوع حافظه در موضوعات مختلف علمی در فرد موجود است که باید آن ها را شناخت و در جهت تقویت شان گام برداشت.

 1)حافظه شنیداری( سمعی)

حافظه شنیداری به بخشی از مطالبی مربوط است که ما از راه شنیدن، آنها را یاد می گیریم.

در این نوع ازیادگیری، توجه، شنوایی و تمرکز نقش اصلی را ایفا می کنند. یادگیری از راه گوش از آن جهت مهم است که معمولاً این گونه اطلاعات خیلی سریع به حافظه کوتاه مدت ما انتقال پیدا می کند. معمولا بخشی از مراحل حفظ آیات، توسط شنیدن انجام می شود و تکرار پس از شنیدن نیز به حافظه شنیداری مرتبط است. افرادی که از راه شنیدن و تمرکز شنیداری به مرحله یادگیری پایدار می رسند دارای حافظه شنیداری اند.

مغز ما به محض دریافت صدا از مجرای گوش هایمان حدوداً ۴ ثانیه آن را نگه می دارد تا آن را به درستی پردازش کند و درباره آن تصمیم بگیرد. در همین چهار ثانیه، مغز ما  تصمیم می گیرد که صدای شنیده را ذخیره کند یا آن را دور بیندازد. اگر مغز احساس کند که محتوای صدایی که شنیدید مهم به نظر می رسد آن را به حافظه کوتاه مدت انتقال خواهد داد، جایی که حدوداً ۲۰ دقیقه باقی خواهد ماند .از این نقطه به بعد همه چیز به خود ما بستگی دارد اگر اطلاعات دریافت شده را به اندازه کافی مرور کنیم این اطلاعات کدگذاری و به حافظه بلند مدت منتقل می‌شوند. در غیر این صورت حذف و برای همیشه از حافظه ما پاک خواهند شد.

حافظه شنیداری در حفظ قرآن تاثیر بسزایی دارد. ما معمولاً اطلاعات را از بستر دو حافظه دیداری و شنیداری دریافت می‌کنیم.

الگو رفتاری در افراد با حافظه ی شنیداری

-معمولاً افرادی با حافظه شنیداری قوی، دقیق تر از بقیه به صداهای جهان پیرامون گوش می‌دهند و تشخیص صداها نیز برایشان آسان تر است

– وقتی کسی یک یا دو بار با آنها سخن گفته یا ارتباط تلفنی برقرار می کند، بی درنگ صدایش را تشخیص می دهند.

–  همیشه صداها، آهنگ ها، اصوات و گفت و گوها را باهم می سنجند و یادآور می شوند مثلاً صدای این دو نفر شباهت دارد.

– این افراد در کودکی با صدای بلند سخن می گویند و میزان دقت و استماع مخاطب برایشان مهم است. حتی اگر مخاطب به دیدگانشان خیره شود چنانچه احساس کنند به آنها توجه ندارد معترض می شود.

– این دسته از افراد هنگام تدریس معلم چشمها را می بندند و به جایی خیره می شوند یا سر را پایین می‌اندازند و به دقت گوش می دهند.

عوامل موثر در تقویت حافظه شنیداری:

1- سعی کنید که خوب بشنوید زیرا تا زمانی که شما شنونده خوبی نباشید، صدا ها به خوبی به حافظه شما منتقل نخواهد شد. در این صورت حتی اگراطلاعات باقی بماند به صورت ناقص ذخیره خواهند شد. زمانی که قرار است آیات را بشنوید همه حواستان را متمرکز صدا و آوای آن کنید. اگرتصویر مزاحمی وجود دارد که می‌تواند حواستان را پرت کند، چشم های تان را ببندید و سعی کنید از مجرای گوش تان اطلاعات را دریافت کنید.

2- پس از شنیدن زمزمه کنید.

3-  یکی دیگر از راه های موثر در تقویت حافظه شنیداری، روخوانی با صدای بلند است. وقتی شما با صدای بلند می خوانید به طرز هوشمندانه‌ای ظرفیت یادگیری خودتان را افزایش داده اید. در واقع شماهمزمان از حافظه بصری خودتان برای خواندن مطالب استفاده کرده‌ایدو در عین حال آن را با صدای بلند تکرار کرده‌اید تا به حافظه شنیداری تان منتقل شود و برای مدت طولانی تری در ذهن تان ماندگار شود.

4- وجود صدای مزاحم و انواع پارازیت های صوتی می تواند یادگیری یا به ذهن سپاری حافظه شنیداری را با اختلال جدی مواجه کند. با حذف صداهای اضافی مغز شما این فرصت را خواهد داشت که با کیفیت بهتری صدایی که شما نیاز به ذخیره آن را دارید دریافت و پردازش کند.

2) حافظه دیداری( بصری) :

حافظه دیداری به بخشی از اطلاعات اختصاص دارد که شما آنها را از طریق تصاویر یاد می گیرید و به خاطر می سپارید. این گونه اطلاعات معمولاً با جزئیات خیلی بیشتری درون مغز شما ثبت می شود. دلیل اصلی آن هم این است که مغز شما به دیدن تصاویر علاقه بیشتری دارد و آنها را بهتر به حافظه بلند مدت شما انتقال می دهد.

تصاویر، اشکال و رنگ ها همیشه برای حافظه دیداری شما جذابیت بیشتری خواهند داشت. امروزه عقیده بر این است که بیش از ۷۰ درصد آموخته‌ها و تجارب از طریق چشم به دست می آید.

حافظه تصویری در سه مرحله عمل می کند: 

1- دریافت

در این مرحله ذهن شخص تصاویر را به شکل قطعات یک پازل دریافت کرده و به خود راه می‌دهند. رنگ ها، ابعاد، برجستگی ها و مفاهیم متمایز بیشترین تاثیر را در این مرحله بر جای می گذارند. رنگی دیدن تصاویر یا حتی رنگ بخشیدن مجازی به آنها، موجب تقویت قوای حافظه در به خاطر سپردن آنها می شود. به همین دلیل است که عکس ها را بهتر از متون نوشته شده به خاطر می سپاریم. در یادگیری قرآن می توان آیات را در ذهن به تصاویر یا به رنگ ها مرتبط کرد و برای آن داستان ها و تصویرهای ذهنی بسازیم و هنگام تلاوت، تصویر آن را در ذهن بیاوریم. هر چقدر بتوانیم آیات را برای خودمان ملموس ترو فیزیکی تر کنیم یادسپاری آن ها را آسان تر خواهد کرد.

2- پردازش

مرحله پردازش از همان زمانی که تصویری را می بینیم یا آن را در ذهن تجسم می کنیم، آغازمی‌شود. این همان پروسه‌ای است که طی آن تکه های پازل کنار یکدیگر قرار گرفته و از هم گسسته می شوند. در مرحله بازیابی تکرار دوباره به یکدیگر متصل خواهند شد. در بخش پردازش رنگها، نکات برجسته شده و مفاهیم متمایز درذهن امتیاز می گیرند. این امتیاز ها به شکل کلیدهای نشانه گذاری شده، در زمان بازخوانی حافظه تکه های پازل را فراخوانی می کنند. به عنوان مثال برای به یادآوردن تصویر یک شخص، ممکن است به خاطر بیاورید که چشمان وی آبی بوده است. با به خاطر آوردن رنگ‌چشمان شخص، تمام قطعات کنار هم جمع شده و کل چهره را به یاد می آورید. رنگ چشمان شخص همان کلید نشانه گذاری شده در این تصویر است. در حفظ قرآن برای رساندن یک مطلب به مرحله پردازش، باید آن را به یک نکته ممیزی بصری قلاب کنیم؛ مثلاً با استفاده از تصاویر، عکس ها، کدها و مطالب ملموس دیگر، آن مفهوم را در ذهن به خاطر بسپاریم تا با یادآوری یک مفهوم کلیدی بتوانیم کل مطلب یا کل ایه را به خاطر بیاوریم.

3- یادآوری

در این مرحله شخص مفهومی را از ذهن خود فراخوانی می کند. همان طور که گفتیم این تصویر از تکه های رها شده ای در مغز تشکیل شده است که با فراخوانی و به وسیله ی نشانه هایی دوباره به شکل یک تصویر منسجم و گاهی ناقص به یاد آورده می شوند.

ممکن است شما تصویر شخص چشم آبی را به خاطر بیاورید، اما نتوانید فرم موهای وی را دوباره فراخوانی کنید.

الگو رفتاری افراد با حافظه تصویری

این دسته از افراد جهان را به صورت تصاویر ادراک می کنند و حتّی آدرس ها را بر مبنای نشان های فیزیکی می آموزند؛ برای مثال به یاری نشانه های ذهنی ای که از اماکن اطراف، تابلوها، مغازه ها و ادارات می سازند، مکانی خاص را به خاطر می سپارند.

این افراد در کودکی نیز قابل تشخیص اند؛ یعنی وقتی تازه زبان می گشایند، هنگام گفت وگو با بزرگ ترها در چشمان طرف مقابل زُل می زنند. این گروه در دوران تحصیل به چهره استاد بسیار می نگرند و حتّی گاه مطالب درس را با حرکات استاد کُد گذاری می کنند و به حافظه می سپارند.

این حافظه به راحتی قابل توسعه است. می توان در حفظ قرآن از این حافظه استفاده کرد.

عوامل موثر درتقویت حافظه دیداری و بصری:

پیش از این در مورد حافظه دیداری و نشانه های افراد دارای این حافظه را گفتیم. اگر شما در این بخش ضعف دارید می توانید با تمرین، این حافظه را تقویت کنید.

– تمرکز و نگاه بر جملات، عبارات و سپس بستن چشم و انعکاس مطالب عمده به ذهن و نگاه مجدد به آن. سعی کنید قبل از حفظ یک آیه حتما چندین بار با تمرکز، آیات و کلمات را نگاه کرده و در ذهن عکس برداری کنید.

– تلفیق مطالب با تصویر ها، شکل ها، نمودارها، نشانه ها و شماره های صفحات؛ بهتر است سعی کنید کلمات و مفاهیم رابرای خود ملموس کنید و از یک کلمه و عبارت در ذهن خود تصویر بسازید.

– علامت گذاری معنادار،خط کشی ساده زیر کلمات تا علائم ابتکاری.

– مطالعه و سپس تلاش در احضار صفحه و محفوظات بعد از هر ۱۵ دقیقه.

3) حافظه نوشتاری (یدی) :

افرادی که از راه نوشتن و لمس و دسته بندی منطبق بر ذوق خود بهتر یاد می گیرند، از حافظه نوشتاری و احساسی بهره می برند. واکنش فیزیکی این افراد بیش تر است و جالب این که در زمان تحصیل گاه سخنان معلّم را به صورت جامع و با حداکثر توان یادداشت و نگهداری می کنند. البتّه تاثیر نوشتار بر یادگیری بدیهی است و بعضی افراد از این طریق بیش تر و کامل تر یاد می گیرند. پیامبر اکرم(ص) می فرماید: اَلعِلم وَحْشِیٌ قَیدوُه بِاْلکِتابة؛ دانش سرکش است؛ آن را با نوشتن به بند کشید.

در نتیجه نوشتن آیات برای کسانی که از حافظه نوشتاری برخوردار هستند بسیارمفید است.

الگو رفتاری افراد با حافظه نوشتاری

این دسته از افراد غالباً:

1- هنگام اندیشیدن به سمت پایین و راست خود می نگرند.

2- حرکات دست، تغییرات چهره و اعمال جسمانی شان بسیار است.

3-  صدایی عمیق دارند و کلمات را شمرده بیان می کنند.

4 ) حافظه حسابگرانه یا حافظه آماری

این دسته از افراد اطلاعات آموخته شده را به قالب های کوچک تر تقسیم می کنند. جالب این که گاه فقط بخش های مهم پاسخ پرسش را می آموزند. این افراد مطالب تقسیم بندی شده را خیلی بهتر یاد می گیرند و به عملیات مرحله ای و فلوچارتی علاقه نشان می دهند. در حفظ باید آیات رابه صورت مرحله ای بیاموزند و مکانیسم یادگیری خود را بر ریز کردن صحیح مطالب و آیه ها متمرکز سازند.

الگو رفتاری افراد با حافظه حسابگرانه

1. گفتار این افراد با منطق و استدلال آمیخته است.
2. وقتی به فکر فرو می روند، معمولاً به پایین و یا چپ می نگرند.
3. لحن صداشان آهسته و آرام است و از شیوایی سخن بهره مندند.
4. حرکات دست شان اندک است.